بازشناسی ظرفیت‌ها و کارکردهای مسجد بویژه در حوزه خانواده (بخش دوم)

Rate this item
(0 votes)

ب) کارکردهای آموزشی مسجد

از همان آغاز گسترش اسلام، خط و کتابت در مسجد آموزش داده می‌شد و این امر موجب بروز اشکال در فعالیت‌های عبادی نمی‌شد. شاید بتوان گفت که کارکردهای آموزشی و فرهنگی مسجد، پس از کارکردهای تربیتی و به‌ویژه تربیت عبادی، سرآمد دیگر کارکردهای مسجد است. آموزش‌های اسلامی با دعوت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، نخستین مربی و معلم مسلمانان، و از مسجد آغاز شد که درواقع پایگاه تعلیماتی مسلمانان بود. مسجد که در عصر نبوت و دوره‌ی خلفای راشدین بنای بسیار ساده‌ای داشت، مجمع نومسلمانانی شد که برای آشنایی با آموزه‌های اسلامی و حل‌وفصل مسائل جدید در آن رفت‌و‌آمد می‌کردند. اقامه‌ی نماز، استماع سخنان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) در باب آیه‌های قرآن کریم، تبلیغ دین و ابلاغ احکام شرع،‌ اعلان جنگ و جهاد و صلح،‌ آموزش مهارت‌های زندگی، تقسیم غنایم جنگی، ارسال نامه‌ها، تشییع‌جنازه و مسائلی از این قبیل در مسجد انجام می‌شد که بیشتر آن‌ها با هجرت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) به مدینه آغاز شد. درواقع، «مسجد» کهن‌ترین دانشگاه اسلامی و اساسی‌ترین پایگاه تعلیم در تاریخ اسلام است.

مسجد نخستین مرکز آموزشی و مدرسه‌ی دینی

به شهادت مورّخان، محققّان و حتی خاورشناسان بنای مسجد قبا و مسجد النبی درواقع پی‌ریزی مدرسه‌ی اسلامی بزرگی بوده است. مسلمانان و شهروندان کشورهای اسلامی، از آغاز اسلام تا چند قرن پس از آن، با پدیده‌ای به نام مدرسه آشنا نبودند. ازاین‌رو، محقّقان و مورّخان پذیرفته‌اند که پیش از پیدایش مدرسه، مسجد نخستین و یگانه مرکز مهم آموزشی ـ فرهنگی در کشورهای اسلامی بوده است. هرچند برخی محقّقان از جایگاه‌های آموزشی دیگری نیز نام برده‌اند؛ مانند مکتب‌های خانگی، دارالقرّاء‌ها و دارالحکمه‌ها. شاید خوانندگان عزیز از این موضوع تعجب کنند که روزگاری میان فقیهان بحث بوده است که آیا با وجود مسجد تأسیس مدرسه جایز است یا نه! گرچه طرح این مسئله، در فضای کنونی، برای ما شگفت‌انگیز است؛ ولی در دورانی که مسجد یگانه پایگاه آموزشی بوده است و ناگاه سخن از مدرسه به میان آمده است. البته فقیهان شیعه و سنّی هیچ‌گاه احداث مدرسه را منع نکرده‌اند؛ آنان همواره گسترش مدرسه‌ها را تأیید می‌کردند و برخی از آنان نیز مدرسه‌های مهمی بنا کردند. غرض فقط تأکید بر این واقعیت بود که روزگاری مسجد یگانه پایگاه مهم آموزشی در کشورهای اسلامی بوده است. محتوا و سبک آموزش در نخستین مسجدها پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) در مسجد خویش آیه‌های قرآنی، احکام و معارف دینی و حتی مسائل تاریخی را آموزش می‌داد. مطلب‌هایی که در این جلسه‌ها ارائه می‌شد، با توان فکری شنوندگان متناسب بود. فاصله‌ی زمانی این جلسه‌ها باعث خستگی و ملال شنوندگان نمی‌شد. عبدالله‌بن‌مسعود گفته است: «پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) جلسه‌های سخنرانی را همه‌روزه برگزار نمی‌کرد؛ زیرا بیم آن داشت که شنوندگان خسته شوند». شواهد نشان می‌دهد که این جلسه‌ها پس از برخی نمازها بیشتر برگزار می‌شد؛ مانند نماز صبح و شام که شمار بیشتری از مردم در مسجد حضور می‌یافتند و شورونشاط فراوانی در حفظ و ثبت سخنان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) میان شنوندگان وجود داشت. افرادی که به دلیلی توفیق حضور در این جلسه‌ها را نمی‌یافتند، به دیگران سفارش می‌کردند تا گفته‌های ایشان را کلمه‌به‌کلمه ثبت و حفظ کنند و در فرصت مناسب برای آنان بازگو کنند. علاوه‌بر جلسه‌های رسمی سخنرانی، جلسه‌های آموزشی و پرسش‌وپاسخ نیز در مسجد پیامبر تشکیل می‌شد. در این جلسه‌ها فقط یک نفر سخن نمی‌گفت؛ بلکه همه با هم گفتگو می‌کردند. حضرت بیشتر وقت‌ها، پس‌از نماز صبح تا طلوع آفتاب، در مسجد می‌ماند. بخشی از این وقت صرف پاسخگویی به پرسش‌های دینی و حتی تعبیر خواب مسلمانان می‌شد. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) برای تازه‌مسلمانان نیز ـ که به‌طبع به آموزش‌هایی ویژه نیاز داشتند ـ جلسه‌هایی جداگانه تشکیل می‌دادند. گاه در حضور آن حضرت مسابقه‌ی شعر و سخنرانی برپا می‌شد و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) جایزه‌ی برگزیدگان را به آنان اهدا می‌کردند. در غیاب آن حضرت و هنگامی‌که در جبهه‌های جنگ حضور می‌یافتند، فعالیت‌های آموزشی تعطیل نمی‌شد؛ بلکه کسانی چون عبدالله بن امّ مکتوم و عبدالله بن رواحه اداره‌ی امور مسجد را برعهده می‌گرفتند. جلسه‌های آموزشی نیز در نبود آن حضرت ادامه می‌یافت؛ زیرا استاد و مدرس کلاس‌های آموزشی مسجد النّبی فقط پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) نبود. افراد دیگر نیز که صلاحیت علمی داشتند جلسه‌ها را اداره می‌کردند. عبدالله بن رواحه که چهره‌ای علمی بود، جلسه‌های توحید، معاد و مسائل اعتقادی را اداره می‌کرد. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) گاه مانند شنونده و تماشاگر گفت‌وشنودهای علمی را نظاره و هدایت می‌کرد. آن حضرت درباره‌ی چنین مجالس می‌فرمود: «کم نشستن در چنین مجالسی را بر نشستن در جلسه‌های دعا و نیایش ـ که در گوشه‌ی دیگر مسجد برپا بود ـ ترجیح می‌دهم؛ زیرا من برای آموزش و تعلیم مردم به پیامبری مبعوث شده‌ام». امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) نیز درحالی‌که یک پله پایین‌تر از جایگاه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) می‌نشست گاه برای مردم سخن می‌گفت. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) کوشش می‌کرد تا دامنه‌ی این تلاش‌ها به دیگر مسجدها نیز کشیده شود. برپایه‌ی شواهد تاریخی، مسجد قبا نیز نشاط علمی و فعالیت‌های فرهنگی داشته است. به‌دلیل موقعیت خاص سیاسی، حضور علمی امام باقر و امام صادق (علیهما‌السلام) در مسجد النّبی بیشتر از دیگر امامان بود. شاگردان آن دو امام بزرگوار نیز جلسه‌های علمی داشتند؛ همچون ابان بن تغلب، مُعاذ بن مسلم، حمران بن اعین و زرارة بن اعین. همه‌ی این‌ها به ما می‌فهماند که مسجد برای همیشه جایگاه آموزش و فراگیری معارف اسلامی است. گفتنی است که میان همه‌ی بحث‌ها و علوم دینی، پرداختن به علوم قرآنی در مسجد اهمیتی ویژه دارد؛ زیرا قرآن و مسجد پیوندی خاص با یکدیگر دارند. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) دراین‌باره فرموده است: «اِنّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلقُرآن» ، مسجدها را برای (خواندن و فهمیدن) قرآن بنا کرده‌اند» و «مَن اَحَبَّ القُرآنَ فَلیُحِبَّ المَساجِدَ» ، دوستدار قرآن، دوستدار مسجد نیز هست. پیوند مسجد و کتابخانه مطالعه‌ی تاریخ مسجد نشان می‌دهد که مسجد و کتابخانه همواره همراه بوده‌اند. از همان آغاز که قرآن به‌صورت مکتوب درآمد، مسلمانان قرآن‌های دست‌نویس را به مسجد اهدا یا وقف می‌کردند. با افزایش شمار کتاب‌ها، کتابخانه‌های مساجد نیز رشدی فزاینده یافت. بعدها کتابخانه‌ها از مسجدها جدا شدند و نهادهای اسلامی مستقلی به‌وجود آوردند. کتابخانه‌ها نقش بزرگی در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی داشتند.

ج) کارکردهای سیاسی و اجتماعی مسجد

مسجد بستری برای تجربه‌ی مردم‌سالاری دینی یکی از ویژگی‌های مسجد این است که برخلاف دیگر معبدها و مرکزهای دینی با مسائل سیاسی و اجتماعی جامعه ارتباط دارد و نهادی مؤثر است. مسجد کانون رایزنی و مشورت است؛ مشورت و مراجعه به آرای عموی در مسائل اجتماعی نیز نقشی بسزا در تکامل جامعه دارد. تبادل آرا در مسائل اجتماعی رشد و شکوفایی به ارمغان می‌آورد. مسجد در جایگاه اصیل خویش محل رایزنی‌های سیاسی ـ اجتماعی است. خداوند متعال به پیامبر خویش فرمان داده بود تا در کارهای مهم با مردم مشورت کند و مسجد پایگاهی برای عمل به این دستور بود. ازاین‌رو، نویسندگانی که مسجد را «مجلس شورای مسلمانان» نام نهاده‌اند، سخنی گزاف نگفته‌اند. رسم مسلمانان در زمان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) این بود که هرگاه حادثه‌ای مهم رخ می‌داد، جارچی ندا می‌کرد: «الصلاة جامعه»؛ یعنی برای نماز در مسجد جمع شوید. شواهد گویایی نشان می‌دهد که مسلمانان حتی برای مشورت درباره‌ی مسائل نظامی در مسجد جمع می‌شدند؛ درنتیجه می‌توان گفت: مسجدی که نمازگزاران آن با مسائل مهم اجتماعی ـ سیاسی رابطه‌ی فعال دارند و در آنجا پیرامون مسائل مهم جامعه رایزنی و تبادل آرا می‌کنند، به مسجد نمونه نزدیک‌تر است. گفتگو پیرامون مشکلات اجتماعی و چاره‌اندیشی برای رفع آن‌ها هنگامی به نتیجه می‌رسد که اقدام‌های عملی نیز در پی داشته باشد. مسجد پایگاه عمومی مسلمانان و محل حضور قشرها و خانواده‌های گوناگون است. ازاین‌رو، مسجد جایگاه مناسبی برای تعاون اجتماعی مسلمانان و مشارکت آنان درراستای رفع نارسایی‌های اجتماعی و خانوادگی است. امام رضا (علیه السلام)، در گفتاری نورانی، یکی از فایده‌های سازنده‌ی نماز جماعت را ـ که به‌طورمعمول در مسجد برپا می‌شود ـ همیاری مسلمانان بر «بِرّ و تقوا» برشمرده است. این سخن باب علمی است که صدها باب علم دیگر را برای انسان می‌گشاید. کارهایی مانند جمع‌آوری کمک برای نیازمندان، پرداخت وام، اعطای خدمات درمانی، اقدام‌هایی برای تسهیل ازدواج جوانان، کارگاه‌های مهارت خانواده، برنامه‌ریزی برای عیادت بیماران و اموری از این دست همگی از مصداق‌های تعاون بر «برّ و تقوا» است. در سایه‌ی برنامه‌ریزی صحیح، به‌ویژه در مسائل خانواده، می‌توان کارهای خیر را به‌خوبی در مسجد انجام داد. البته پرداختن بدین امور باید به‌گونه‌ای باشد که به شأن، آبرو، کرامت، عزت و حدود الهی جداسازی زنان و مردان آسیبی وارد نکند.

د) کارکرد ارزشی مسجد

مسجد در جایگاه اصیل خود بستری برای ارزش‌آفرینی و ارزش‌گزاری است و توجه مسلمانان را به ارزش‌های فراموش‌شده جلب می‌کند. در مسجد تفاوت نیازمند و ثروتمند، رئیس و زیردست، فرمانده و سرباز، امتیازهای مادی و ظاهری کنار گذاشته می‌شود و همه دوش‌به‌دوش هم در یک صف نماز می‌خوانند. در مسجد فقط ارزش‌های حقیقی برجسته می‌شود و محترم است؛ همچون تقوا و جهاد. بر‌پایه‌ی فقه اسلامی، شایسته است کسانی در صف اول نماز جماعت بایستند که فضیلت‌هایی چون علم، تقوا، ایثار و جهاد داشته باشند. این امر خود نوعی ارزش‌گزاری و ترویج ارزش‌های اصیل است. خانواده‌ها، به‌ویژه دختران و پسران، با دیدن این صحنه‌ها و تجربه‌ی برخوردهای ارزشی به‌طورمستقیم و غیرمستقیم با آموزه‌های ارزشی اسلام آشنا می‌شوند و به آن خو می‌گیرند. در مسجد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) گاه شخصی یافت می‌شد که نه‌تنها از جهاد و ایثار بویی نبرده بود، بلکه از راه‌های گوناگون نفاق و دودستگی را در جامعه ترویج می‌داد و با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) رودررو می‌شد؛ بااین‌حال باز انتظار جایگاهی والا در مسجد داشت. مسلمانان این افراد را از مسجد طرد می‌کردند؛ زیرا با الهام از رهنمودهای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، آموخته بودند که مکان‌های حساس مسجد از آن مسلمانان مؤمن، متعهد و ایثارگر است. آری مسجد خانه‌ی دفاع از ارزش‌ها و مسجدیان نگاهبانان ارزش‌های اسلامی هستند. مختصر اینکه یکی از شاخص‌های مسجد نمونه میزان نقشی است که در احیا و تثبیت ارزش‌های اسلامی و پاسداری از آن‌ها ایفا می‌کند. مسجد و خانواده چنانچه در بندهای قبلی گفتیم، در آیه‌ها و روایت‌ها برای مسجد کارکردهای گوناگونی بیان شده است. به فراخور اهمیت و جایگاهی که جنبه‌های گوناگون زندگی آدمی در فرهنگ اسلام دارد، مسجد سرمایه‌گذاری آموزشی و تربیتی متناسبی فراهم می‌آورد.

خانواده قداست و منزلت خاصی در دین اسلام دارد؛ تاآنجاکه بنا و نهادی را قابل مقایسه با آن نمی‌داند. تعبیرهایی که در قرآن و روایت‌ها درباره‌ی خانواده به‌کار رفته است، به‌خوبی این ادعا را ثابت می‌کند. خدای سبحان در آیه‌ی ٢١ سوره‌ی نساء ازدواج را «میثاق غلیظ» یا پیمان محکم می‌نامد که موجب تشکیل خانواده می‌شود. در آیه‌ی ٧٢ سوره‌ی نحل خانواده را «نعمت الهی» می‌نامد. همچنین رسول گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) خانواده را محبوب‌ترین و عزیزترین بنا نزد خدای سبحان توصیف می‌کند و می‌فرماید: «مَا بُنِیَ فِی الْإِسْلَامِ بِنَاءٌ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَعَزُّ مِنَ التَّزْوِیجِ» . بنا به باور مسجدشناسان و کارشناسان تعلیم‌وتربیت خانواده، مسجد جایگاه مناسبی برای ارائه‌ی آموزش‌های بهینه‌سازی خانواده است؛ زیرا گوهر اصلی خانواده‌ی اسلامی از عشق زن و شوهر به همدیگر مایه می‌گیرد و خداوند می‌فرماید: «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» ، ازجمله نشانه‌های خداوند این است که از جنس خود شما همسرانی برایتان آفرید که در کنارشان بیارامید و میانتان مهر و رحمت قرار داد. بی‌تردید این عشق زمینی از عشق به پروردگار جدا نیست. پیوند آسمان و زمین، در چارچوب خانواده، جلوه‌های معیشتی دیگری هم دارد. برای مثال، تلاش نان‌آور خانواده برای اداره‌ی خانواده و تدارک نیازهای اعضای آن در فرهنگ اسلامی جهاد در راه خدا است: «الکادُ لِعَیالِهَ کَالمُجاهِدُ فیِ سَبِیلِ الله»، تلاشگر و نان‌آور خانواده همانند جهادگر در جبهه‌ی نبرد است. ازاین‌رو، هرگاه فردی برای خانه و خانواده‌اش تلاش کند و بخواهد رفاه و خوشی را برای آن‌ها به ارمغان آورد، به گفته‌‌ی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) درراستای عبادت و بندگی خدا گام برداشته است. به گمان من، برای فهم نقش مسجد در تحکیم نظام خانواده، بهتر است نخست دریابیم که خانواده چه کارکردهایی دارد و پس‌ازآن کاوش کنیم که مسجد تا چه اندازه می‌تواند در تسهیل و هموارسازی این کارکردها مؤثر باشد.

کارشناسان امور خانواده بر این باورند که خانواده به‌طورمعمول سه کارکرد اساسی دارد:

1-    ارضای نیازهای جنسی، عاطفی و روان‌شناختی زن و شوهر؛

2-    تداوم نسل انسانی در قالب زادوولدهای؛

3-    پرورش روح همگرایی و هموارسازی مهارت جامعه‌پذیری و اجتماعی‌شدن فرزندان.

آموزه‌های اجتماعی اسلام که به‌طورمعمول در فضای مسجد و به مسجدیان داده می‌شود، مسلمانان را برای ایفای نقش بهتر در سه کارکردی که گفته شد، به‌ویژه مهارت جامعه‌پذیری و اجتماعی‌سازی، آماده می‌کند. زن و شوهر در حریم خانواده به بهترین شکل نیازهای عاطفی و جنسی یکدیگر را برآورده می‌کنند و این نهاد عامل مهمی در حفظ سلامت اخلاقی افراد و جوامع است. حمایت روانی زن و مرد از یکدیگر که ناشی از برقراری پیوندهای عاشقانه است، بیش از هر رابطه‌ی انسانی دیگر مهم بوده است. در اسلام، ازدواج قراردادی است که به‌صورت‌طبیعی و با کمترین هزینه نسل انسان را تداوم می‌بخشد. خدای متعال در آیه‌ی ٧٢ سوره‌ی نحل می‌فرماید: «وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَنینَ وَ حَفَدَةً...»، خداوند از جنس شما همسرانی برایتان قرار داد و از این همسران برایتان فرزندان و نوادگانی قرار داد... . پیام ضمنی دیگر این آیه پیدایش و تداوم نسل آدمی در پرتوی ازدواج است. پرورش اجتماعی فرزندان نیز که با عواطف مثبت والدین و در چارچوب خانواده به بهترین شکل صورت می‌گیرد، از مهم‌ترین کارکردهای خانواده است. البته روابط عاشقانه و مناسب (اخلاقی و قانونی) میان اعضای خانواده، شرط اساسی ایفای این سه کارکرد است. بی‌تردید، اگر این روابط کاهش یابد یا خشنودکننده نباشد، کارکردهای خانواده تضعیف خواهد شد.

در فرهنگ اجتماعی اسلام، حضور زنان و مردان مسلمان در صحنه‌هایی تشویق شده است که برای خیر جامعه‌ی اسلامی باشد؛ برای مثال و به‌ویژه در مسجد. فلسفه‌ی چنین ترغیبی این است که برای هر دو قشر برکت‌های گوناگونی به‌بار می‌آورد. به‌علاوه، در اسلام وظیفه و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی با عنصر جنسیت مرزبندی نمی‌شود. دین اسلام، از آن جهت که بشر را با دید جمعی می‌نگرد، زن و مرد جامعه را موظف می‌داند؛ چنان‌که قرآن کریم مؤمنان راستین را چنین معرفی می‌کند: «انَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا کَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتَّى یَسْتَأْذِنُوهُ...» . مؤمنان راستین کسانی هستند که هم ازنظر عقیده به خدا و پیامبرش معتقدند و هم ازنظر درک مسائل اجتماعی و هوش جمعی جامعه را خوب می‌شناسند و همواره در مسائل جمعی حضور دارند و منزوی نیستند.

امر جامع همان مسائل جمعی نظام است؛ برای مثال نمازجمعه، تظاهرات علیه طاغوت و استکبار، حضور در انتخابات، تأیید رهبری و مسئولان اسلامی، امربه‌معروف عمومی و نهی‌از‌منکر جمعی و صدها نمونه‌ی دیگر از این دست. این نموداری از وظیفه‌ی جمعی افراد جامعه است که قرآن ترسیم می‌کند و در این بخش میان زن و مرد تفاوتی وجود ندارد. همان‌گونه‌که گفتیم، مسجد از زمان پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) یکی از بسترهای مهم برای کارهای اجتماعی و رشد و ارتقای فردی بوده است و آیه‌ای که گفتیم ایفای این نقش را هم بر دوش زنان و هم بر عهده‌ی مردان می‌گذارد. برکت‌های برآمده از حضور زنان در مسجد برپایه‌ی مفاد برخی از روایت‌ها، هنگامی‌که زن وارد مسجد می‌شود، درست مانند مرد آرامش می‌یابد و در این مورد تفاوتی میان زن و مرد نیست. همه‌ی ما می‌دانیم که از نظر فرهنگی مسجد بهترین مرکز برای فراگیری مسائل و آموزه‌های دینی است. مسجد روح نماز را زنده می‌کند، میان مؤمنان الفت و محبت پدید می‌آورد و آن‌ها را به هم نزدیک می‌کند. مسجد بهترین جایی است که همه‌ی افراد جامعه - از هر جنس، با هر سن و سطح سواد - می‌توانند مسائل مذهبی را فراگیرند. بی‌تردید همه‌ی زنان به مدرسه نمی‌روند و ازطرفی تجربه ثابت کرده است که زنان به سخنرانی‌های رادیو و تلویزیون چندان اهمیت نمی‌دهند یا کم اهمیت می‌دهند؛ پس باید در جایی با وظیفه‌های دینی خود آشنا شوند. حضور در مسجد زن را آماده می‌کند تا به روایت‌ها گوش دهد و آداب و سنن دینی را بیاموزد.

ازنظر اجتماعی و سیاسی نیز امروزه حضور زنان در اجتماع و امور فرهنگی مشتی به دهان یاوه‌گویان و منحرفان از اسلام است؛ منحرفانی که شعار آزادی و تساوی حقوق زن و مرد سر می‌دهند و اسلام را متهم می‌کنند به تحقیر زن. تشویق زنان به حضور در اجتماع‌ها، مسجدها و نمازهای جمعه نشان می‌دهد که اسلام با آزادی آن‌ها مخالف نیست؛ بلکه مهم این است که حریم‌ها حفظ شود. البته این بدان معنا نیست که اسلام زن را شبیه مرد می‌داند. اگرچه زنان و مردان در طبیعت و جنسیت با هم فرق دارند؛ اما در انسانیت مساوی‌اند و ارزش زن از مرد کمتر نیست. نه‌تنها امروزه حضور زن در صحنه‌ی سیاسی مؤثر است، بلکه در صدر اسلام نیز چنین بوده است. داستان سوده، دختر عماربن‌اسک همدانی، و زن‌های دیگری که در کتاب‌ها نقل شده است، بر درستی این سخن گواهی می‌دهد. قرآن همچنین یادآوری می‌کند که سه زن موسی را از کشته‌شدن نجات دادند و او را پرورش دادند: مادر موسی، خواهر موسی و زن فرعون. این سه زن با وضعیت سیاسی زمان خود مبارزه کردند تا موسی پرورش یافت. زنان نیز مانند مردان در تلاش و کوشش هستند. خداوند می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَى رَبِّکَ کَدْحًا فَمُلَاقِیهِ» . این خطاب به انسانیت است. سرانجام انسان به لقاء الله می‌رسد؛ حال یا لقای جلال یا لقای جمال؛ بی‌تردید زن و مرد در این راه همتای یکدیگرند. جدایی جنسیتی در مسجدها در حدیثی از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) چنین نقل شده‌است: کنیزان خدا را از مسجدها باز ندارید؛ درحالی‌که خانه‌هایشان برایشان بهتر است. ایشان به زنان اجازه‌ی رفتن به مسجد می‌دادند و زنان او نیز برای نمازها به مسجد می‌رفتند؛ بااین‌حال ایشان دستور دادند محل زنان از مردان جدا باشد و ورودی زنان نیز از در مردان مجزا باشد. همچنین، پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) دستور دادند تا پس از نماز نخست زن‌ها و بعد مردها بیرون بروند و زنان در صف‌های عقب نماز جماعت بنشنینند. عُمَر زنان را از حضور در مسجدها منع کرد؛ اما در دوره‌ی خلافت عثمان و امام علی(علیه‌السلام) زنان دوباره اجازه‌ی حضور در مسجدها را پیدا کردند. با گسترش قلمرو خلافت اسلامی از ورود زنان به مسجدها جلوگیری شد. امام غزالی در احیاءالعلوم نوشته است: درست آن است که فقط زالان را به مسجد راه بدهند. در دوره‌های جدید، زنان اجازه‌ی حضور در مسجد را دارند؛ هرچند بخش مردان و زنان با پرده‌ای از هم جدا می‌شود یا بخش زنان در قسمت بالایی قرار دارد. بااین‌حال، در برخی از مسجدهای کشورهای اسلامی، ازجمله مالزی و عربستان، هنوز زنان حق ورود ندارند. برپایه‌ی برخی از روایت‌ها و احکام فقهی، نقش چشمگیری به حضور زنان داده‌اند و در برخی روایت‌ها نیز از حضور آنان نهی شده است و مسجدِ زنان را خانه‌ی آنان دانسته‌اند. باید توجه داشته باشیم که این روایت‌ها نمی‌خواهد رفت‌و‌آمد زنان را منع کند؛ بلکه همان‌گونه که بسیاری از فقیهان فرموده‌اند، مقصود این روایت‌ها تأکید بر لزوم مرزبندی میان زنان و مردان در روابط اجتماعی و رعایت حجاب و پاکدامنی آنان است. بی‌تردید، زنان بخش عظیمی از جامعه را تشکیل می‌دهند؛ حضور آنان در مسجد فرصت مناسبی است برای بهره‌گیری معنوی از این جایگاه مقدس، آشنایی با معارف اسلامی و ارتقای دینی و معنوی شخصیتشان. برخی از زنان فقط با حضور در مسجد می‌توانند راه کمال را بیاموزند و به ارتقاء معنوی برسند.

مسجد و آغاز شکل‌گیری خانواده (عقد نکاح)

 ازجمله کارکردهای مهم مسجد، درراستای تحکیم خانواده، تشویق مسلمانان به همسرگزینی، ازدواج، پیشنهاد همسر مناسب، فرخوانی برای مراسم ازدواج، خواندن خطبه و صیغه‌ی عقد است. داستان خطبه‌خوانی و اجرای عقد نکاح حضرت علی (علیه‌السلام) و فاطمه (سلام‌الله‌علیها) و نیز فراخوانی مراسم ازدواج ایشان شنیدنی است. علی (علیه‌السلام) می‌فرماید که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) به من فرمود: ای علی! برای اهل خود طعام بافضیلتی تدارک ببین؛ گوشت و نان از سوی ما و خرما و روغن از سوی تو تهیه شود؛ سپس فرمود: ای علی! برو و هر‌که را خواستی دعوت کن. من به مسجد آمدم و آن‌جا مملو از صحابه بود؛ اما شرم کردم گروهی را دعوت کنم و جمعی را واگذارم. ازاین‌رو، ندا دادم: مردم! به ولیمه‌ی فاطمه (سلام‌الله‌علیها) بشتابید و مردم پذیرفتند. من از کثرت مردم و کمبود طعام شرم کردم. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) متوجه ماجرا شد و فرمود: علی جان! من برای برکت‌یافتن ولیمه‌ی تو دعا می‌کنم. مسجد و تداوم خانواده (تنظیم رابطه‌ها، برطرف‌کردن اختلاف‌ها) در زمان پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، مسجد حامی خانواده‌های مسلمان بود؛ به‌ویژه خانواده‌های رزمندگان و ایثارگران. ایشان گاه با اصحاب خود، بعد خروج از مسجد، نزد خانواده‌های شهیدان، جانبازان و بیماران می‌رفت. اگر مهاجر یا انصاری به مسجد نمی‌آمد، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) سراغش را می‌گرفت و اگر نیامدنش به مسجد طول می‌کشید، با اصحاب به دیدن او و خانواده‌اش می‌رفتند. ازجمله منش‌های آموزنده‌ی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) این بود که میان اصحاب خود از آنان دلجویی می‌کرد و آنان را در حل مشکلات همراهی می‌کرد. اصحاب - هم مهاجران و هم انصار - هرازگاهی از قوت و ضعف همسران و فرزندان خود در مسجد نکته‌هایی درمیان می‌گذاشتند و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) به تناسب آن‌ها در آموزش و تربیت اصحاب می‌کوشیدند؛ برای نمونه مردی به محضر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) آمد و گفت: «یا رسول‌الله! من همسری دارم که هرگاه وارد خانه می‌شوم، به استقبالم می‌آید و چون می‌خواهم از منزل بیرون روم، مرا بدرقه می‌کند. هرگاه مرا اندوهگین ببیند، می‌گوید: چه چیز تو را اندوهگین کرده؟ اگر برای مخارج زندگی ناراحتی، مطمئن باش که دیگری (خداوند) عهده‌دار آن است و اگر برای آخرت [و گرفتاری‌های قبر و قیامت] غصه می‌خوری، خداوند اندوهت را زیاد کند (و باید چنین باشی). رسول خدا (صلی الله‌علیه‌و‌آله) فرمودند: خداوند روی زمین کارگزارانی دارد و این زن یکی از آن‌هاست. برای او نصف پاداش شهید محسوب می‌شود».

تربیت خانوادگی و میل به حضور جوانان و نوجوانان در مسجد برخی از راهکارهای تقویت ارتباط جوانان با مسجدها:

هرجا سخن از مسائل تربیتی است اولین و مهم‌ترین پایگاهی که باید بدان توجه کرد، خانواده است؛ زیرا منش، شخصیت و بسیاری از رفتارهای ما در خانواده شکل می‌گیرد. نقش خانواده در تربیت کودک آن‌چنان چشمگیر و مهم است که گروهی از روان‌شناسان معتقدند شخصیت بچه‌ها در پنج سال اول زندگی شکل می‌گیرد و همه‌ی مشکلات رفتاری و شخصیتی آنان نیز به این دوره برمی‌گردد. یکی از جنبه‌های مهم یادگیری، یادگیری مشاهده‌ای است. بنا به این نظریه، ما انسان‌ها با دیدن رفتار دیگران یاد می‌گیریم که چگونه عمل کنیم. فرزندانمان نیز با دیدن رفتارهای ما یاد می‌گیرند کارهای خاصی انجام دهند. بنابراین، به گفته‌ی پیاژه تقلید رفتار والدین در دوران پیش عملیاتی (۷-۲ سالگی) در محیط خانه به‌وضوح دیده می‌شود. برای مثال، دختر با انداختن چادر بر سر، نمازخواندن مادر را تقلید می‌کند. بنابراین، والدین با تشویق مناسب می‌توانند نوعی نگرش مثبت به مسجد و نماز در ذهن کودک ایجاد کنند؛ برای مثال لبخند مادر و گفتن جمله‌های شیرین به کودک به‌نوعی مبین تأیید این حرکت است. بنا به نظریه‌ی برخی روان‌شناسان رفتارگرا، تقویت در تثبیت و شکل‌گیری رفتار بسیار مؤثر است. مسئله‌ی مهم دیگر در تربیت انسان الگوپذیری است و ما انسان‌ها به الگو نیازمندیم. در خانواده، پدر و مادر می‌توانند بهترین الگوی بچه‌ها باشند و اگر چنین شود، در شکل‌گیری رفتار آن‌ها بسیار مؤثر خواهد بود. بچه‌هایی که شاهد حرکت سپند‌گونه‌ی والدین هنگام نماز هستند، به‌طورقطع به این نکته توجه بیشتری خواهند داشت. البته هرچه رابطه‌ی عاطفی بهتری با فرزندان داشته باشیم، آن‌ها بیشتر تأثیر می‌گیرند. هرچند پند و نصیحت هم اثرهایی دارد؛ اما رفتار الگویی مؤثرتر است. شاید بر همین اساس گفته‌اند که صدای عمل بلندتر است. از کارهای مثبتی که والدین می‌توانند انجام دهند، بردن فرزندان به نماز جماعت و سایر مراسم‌های مذهبی است. چنین کاری مزیت‌های بسیاری دارد؛ ازجمله گرایش مثبت به مسجد و مناسک دینی، تقویت اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس و همچنین ارتقای ارتباط‌های اجتماعی. البته شایسته است که حضور فرزندان در مسجدها و مراسم‌های مذهبی با بار عاطفی مثبت همراه باشد و خاطره‌های خوشایندی در ذهن آنان ثبت کند دراین‌بین، توجه به فضای مسجد نیز در ترغیب جوانان به نماز بسیار مؤثر است و جا دارد به نکته‌هایی مهم دراین‌باره توجه کنیم:

1-    ازآنجاکه گرایش به زیبایی و پاکیزگی در ذات انسان است، با تمیزنگه‌داشتن و آراستن فضای درونی و برونی مسجد می‌توان کودکان و جوانان را به مسجد جلب کرد.

2-     امام جماعت مسجد نقشی مهم در ترغیب جوانان به‌سوی مسجد و مراسم‌های معنوی دارد. روحانی مسجد ضمن توجه به آراستگی و پاکیزگی ظاهر خویش، باید با روان‌شناسی نوجوان و جوان آشنا باشد تا بتواند ارتباط بهتر و مؤثرتری با آنان برقرار کند. روحانی‌ای که نیاز جوان و نوجوان را به‌خوبی بشناسد، بهتر می‌تواند او را در دوره‌های بحرانی و پرتلاطم راهنمایی کند؛ بنابراین او برای مشورت بهتر به روحانی اعتماد می‌کند.

3-     برنامه‌های مسجد در مناسبت‌های مختلف باید برانگیزاننده باشد؛ زیرا فضای نورانی مسجد نقش مهمی در جذب جوانان دارد. بنابراین، استفاده از افراد هنرمند، خوش‌سلیقه و جوان‌پسند برای آذین محراب مسجد بسیار مهم است. همچنین، بهتر است در مراسم معنوی از فکر و سلیقه‌ی جوانان و حتی از خود آنان برای آراستن فضای درونی و برونی مسجد استفاده شود. جوان دنبال حقیقت است و اگر موقعیت را به‌خوبی فراهم کنیم، دل آماده‌ی آن‌ها پذیرا خواهد بود. درغیراین‌صورت، هم دربرابر ازدست‌رفتن این سرمایه‌های عظیم پاسخگو هستیم و هم دشمن با برنامه‌های هدفمند و حساب‌شده در تباه‌کردن و جذب آنان از ما پیشی می‌گیرد. چنانچه می‌دانیم، ایجاد هر رفتاری نیاز به زمینه دارد؛ ارتباط جوانان با مسجد نیز از این قاعده مستثنا نیست. همچون بسیاری رفتارهای دیگر، زیرساخت‌های چنین رفتاری باید در خانواده پی‌ریزی شود و والدین با الگوبودن و تقویت گرایش به‌سمت مسجد و نماز این رفتار را در فرزندان نهادینه کنند. به فضای ظاهری و روانی مسجد نیز باید توجه کرد تا جوانان گرایش بیشتری به مسجد و نماز جماعت پیدا کنند. از نگاه اینجانب، در جامعه‌ی اسلامی، خانواده‌های محله زیر‌مجموعه‌ی مسجد همان محله هستند. منش مسلمانان و دین‌مداران، در طول تاریخ، این بوده است که بانیان حکومتی و مردمی در همه‌ی شهرها و روستاها و به فراخور تراکم جمعیت مسجد می‌ساختند. این مسجدها نه‌تنها محل عبادت، اعتکاف، نمازهای جمعه و جماعت بود بلکه مرکزی برای یادگیری، مشورت، مشاوره‌گیری و دادگاه خانواده بود. از زمان‌های گذشته، افراد ضعیف و کسانی که مشکل‌های شخصی و اجتماعی داشتند به مسجد مراجعه می‌کردند. در سیره‌ی حضرت رسول اکرم (صل‌الله‌علیه‌و‌آله) می‌بینیم که مؤمنان برای رفع نیازشان به حضرت روی می‌آوردند و آن حضرت نیز با بذل مساعدت‌های لازم نیاز آنان را تا حد امکان برطرف می‌کردند. به‌این‌ترتیب، مسجد محل ارتباط مستقیم رهبر و مردم بود. خانواده‌ی مسجد از نگاه من، خانواده‌ی مسجد همه‌ی خانواده‌هایی هستند که در مسجد رفت‌و‌آمد دارند و با هم در ارتباط معنوی و عاطفی قرار می‌گیرند. این خانواده‌ها همانند خانواده‌های فامیل یار، همراه و همدرد هم هستند و یکدیگر را در سختی‌های زندگی همراهی می‌کنند. مسجد درجایگاه پایگاه معنوی و دینی می‌تواند خانواده‌ها را در چارچوب دین و ایمان به هم نزدیک کند و ثبات و امنیت را برایشان به ارمغان آورد. خانواده‌ی مسجد همچنین شامل خانواده‌هایی می شود که از سوی مسجدیان محل مورد تفقد و سرکشی قرار می‌گیرند و به برکت مؤمنان مسجد گرد اندوه و پریشانی از چهره‌شان برداشته می‌شود. داستان اصحاب صفه الگوی جالبی است برای کمک و همراهی آبرومندانه‌ی نیازمندان محل. اصحاب صفه کسانی بودند که در زمان پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، در محل خاصی از مسجد النبی و در پناه مسلمانان، زندگی می‌کردند. در مسجد النبی صفه یا ایوانچه‌ای ساخته شده بود که مهاجران بی‌سرپناه در آنجا زندگی می‌کردند و به «اصحاب صُفه» معروف شدند. پیش‌ازآنکه مکان قبله از بیت المقدس به کعبه تغییر کند، محراب رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) در شمال مسجد بود. پس‌از دستور پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) برای تغییر قبله، آن قسمت را مسقف کردند و مکانی شد برای استراحت و سکونت مسلمانان مهاجر و بی‌پناه که در توسعه‌ی مسجد در سال هفتم هجری داخل مسجد قرار گرفت. آنچه امروزه به صفه معروف است، روزگاری «دکة الاغوات» و جایگاه خواجه‌های حرم بوده است که وظیفه‌ی حراست و خدمتگزاری حرم را داشتند. خانواده‌ی مسجد همچنین می‌تواند الگوی تازه‌ای از همگرایی و پیوند چند مسجد در شهر یا استان باشد. مسجدهایی که با برنامه‌ریزی میان‌مسجدی و با همیاری همدیگر طرح‌های امدادرسانی و هدایت کلان انجام می‌دهند. این الگو چند مسجد را در طرح و برنامه‌ای مبارک به هم پیوند می‌زند. از نگاه اینجانب، مهندسی فرهنگی و دینی در سطح کشور یا در سطح استان‌ها نیازمند راه‌اندازی طرح خانواده‌های مسجد است. جمع‌بندی و پیشنهادها براساس آنچه بررسی کردیم، برای بهینه‌سازی رابطه‌ی مسجد و خانواده، بهتر است نخست کارکردهای مسجد و خانواده‌ی بهنجار و نمونه در فرهنگ اسلامی بازشناسی، برجسته، تبیین و فرهنگ‌سازی شود. سپس، راهکارهای تعامل بهینه‌ی این دو خانه‌ی خصوصی و عمومی ردیابی و کشف شود. از این رهگذر می‌توانیم از نعمت بزرگ حضور مسلمانان در مسجد برای تحکیم خانواده و بهینه‌سازی رابطه‌ی میان اعضای آن به‌نفع ارتقای معنوی و اجتماعی سبک زندگی اسلامی بهره بگیریم. به گمان ما نقش مسجد و برکت‌های الهی آن، در تحکیم نظام خانواده، نعمت ناشناخته و گم‌شده‌ای است و شناخت آن می‌تواند جامعه‌های اسلامی را در بستر رشد و تکاپوی معنوی و الهی قرار دهد. دستاورد روشن ما از این پژوهش این است که تحکیم خانواده، از راه مسجد، در گرو شناسایی و جدی‌گرفتن دو طرح مهم و جالب «مسجد خانواده» و «خانواده‌ی مسجد» است. طرح مسجد خانواده به این معنی است که اگر هر خانواد‌ه‌ی اسلامی در پی یک مسجد خانواده باشد و همانند پزشک خانواده‌ی خود را زیر چتر حمایت مسجد قرار دهد، خانواده‌ها از ثبات، صفا و رفاه بیشتری بهرمند خواهند شد. خانواده‌ی مسجد هم به‌معنای پیوندزدن خانواده‌های مسجدی – پشتیبانی‌کننده و پشتیبانی‌شونده - و مسجدهای محل است؛ همان‌طور که در این نوشتار توضیح دادیم. تعامل مسجد نمونه و خانواده‌ی بهنجار اسلامی پیش‌نیازها و ابزارهای ویژه‌ای دارد که برخی از آن‌ها را بیان می‌کنیم:

1.    اطمینان از داشتن امام جماعتی که دانش، تقوا، تعهد، دلسوزی، روزآمدبودن، سلامت و آراستگی بدنی و ظاهری داشته باشد.

2.     حضور شورای علمی و هیئت امنای مسجد که ترکیبی از مسجدیان کارآزموده، باتجربه، جوان و کارآمد است.

3.    حضور اتاق فکر خانواده در مسجدها که درباره‌ی موضوع‌ها و محورهای زندگی خانواده و چالش‌های پیش رو گفتمان می‌کنند.

4.    . حضور کمیته‌های علمی و تخصصی درون هر مسجد، به‌ویژه کمیته‌ی مشاوره و مهارت زندگی.

5.    راه‌اندازی صندوق مهر خانواده برای کمک‌رسانی‌های مالی و اعطای قرض‌الحسنه برای کمک به زندگی، ازدواج، بیماری، ایجاد شغل، تحصیل و مانند آن.

6.      کمیته‌ی آموزش‌وپرورش مسجد برای برنامه‌ریزی موضوع‌های گوناگون، به‌ویژه تربیت دینی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و جنسی.

7.    تأسیس شورای حکمیت و دادگاه خانواده‌ی مسجد برای رویارویی با چالش‌ها و اختلاف‌های خانوادگی، متشکل از ریش‌سفیدان و معتمدان محل.

8.     راه‌اندازی درمانگاه‌ها، کلینیک‌های تخصصی و بیمارستان‌های عمومی و تخصصی وابسته به مسجد.

9.      تشکیل و راه‌اندازی کتابخانه‌های عمومی و تخصصی مسجد، نمایشگاه‌های کتاب و نرم‌افزار‌ها.

10.                         تأسیس سالن و زمین ورزش مسجد و تشکیل تیم‌های ورزشی، به‌ویژه برای جوانان و نوجوانان.

11.                        تأسیس استخر شنای مسجد برای برادران و خواهران. ١٢

12.                         تأسیس کمیته‌ی اردوهای تفریحی، زیارتی، علمی و بین‌المللی مسجد.

13.                         تشکیل کمیته‌ی هنر؛ مانند سینما، تئاتر، خطاطی، طراحی، نقاشی و ترویج هنرهای اصیل اسلامی.

14.                          ترویج و تشویق رابطه‌ی خوشه‌ای و شبکه‌ای مسجدها برای تبادل اطلاعات و تجربه‌ها (طرح خانواده‌ی مسجد).

15.                        طراحی و برنامه‌ریزی برای نشست‌های سالانه‌ی امامان جمعه و جماعت؛ با هدف آسیب‌شناسی خانواده‌های مسجدی و برنامه‌ریزی برای دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی مهارت زندگی خانواده‌ها.

16.                        برنامه‌ریزی برای جمعه‌بازارهای هدایت‌شده که بتواند کالاها و وسایل مورد نیاز خانواده‌های مسجدی و زیرمجموعه‌ی وابسته به مسجد را با کیفیت خوب و قیمت مناسب عرضه کند. این راهکارها برخی از روش‌های روشن، تجربه‌شده و مؤثری است که می‌تواند نقش مسجدها را در تحکیم نظام خانواده‌ها و نقش خانواده‌ها را در رونق‌بخشیدن به مسجدها ارتقا بخشد. دستیابی به این راهکارها در گرو مهندسی فرهنگی رابطه‌ی مسجد و خانواده است. دفتر نظارت بر مسجدها با برنامه‌ریزی و طراحی‌های خرد و کلان خود می‌تواند امامان جماعت، کارگزاران و هیئت‌های امنا را درراستای رسیدن به مسجد نمونه یاری دهد. این مهم در گرو داشتن طرح توسعه و ارتقای سالیانه و چندسالانه است و همچنین نیازمند برگزاری نشست‌ها و راه‌اندازی دوره‌های آموزشی و کارگاه‌های مهارت‌آموزی برای مدیران و کارگزاران مسجد است.

فهرست منبع‌ها

 ١- ابوداود البجستانی الازدی، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، دارالجیل، بیروت، بی تا. ٢- بینش اسلامی و پدیده‌های جغرافیایی، ص ٤٢. ٣- الحر العاملی، محمد ابن الحسن، وسائل الشیعه، ج ٥، برگرفته از لوح فشرده‌ی جامع الاحادیث، نور ٢، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. ٤- زرکشی، محمد بن عبدالله، اعلام المساجد باحکام المساجد، قاهره، ص٢٧، ١٤١٠ ه ق. ٥- شیخ الصدوق، من لایحضره الفقیه، ج ١، برگرفته از لوح فشرده‌ی جامع الاحادیث، نور ٢، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. ٦- غزالی، ابوحامد محمد. احیاء علوم الدین، دارالفکر، عمان، چ ٢، ١٤١٢ه. ٧- قطب الدین، الراوندی، الدعوات (سلوه الحزین)، برگرفته از لوح فشرده‌ی جامع الاحادیث، نور ٢، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. ٨- کلینی، محمد ابن یعقوب، الکافی، ج ٣، برگرفته از لوح فشرده‌ی جامع الاحادیث، نور ٢، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. ٩- لسان العرب، واژه «مسجد»، برگرفته از لوح فشرده‌ی جامع الاحادیث، نور ٢، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. ١٠-مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، ج ٣ و ٤٣، بر گرفته از لوح فشرده‌ی نور، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، بی تا. ١١-محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، برگرفته از لوح فشرده‌ی جامع الاحادیث، نور ٢، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. ١٢-مکارم شیرازی، ناصر، قرآن مجید با ترجمه‌ی فارسی، قم، دار القرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی)، ١٣٧٦. ١٣-مالکبنانس،‌ موطأ، دارالکتاب العربی، بیروت، بی تا. ١٤-میرزا حسین محدث النوری، مستدرک الوسائل، ج ٣ و ١٤، برگرفته از لوح فشرده‌ی جامع الاحادیث، نور ٢، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. ١٥-نیسابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، دارالجیل، بیروت، ١٤٢٦ه. ١٦-ورام ابن ابی فراس، مجموعه‌ی ورام، ج ١، برگرفته از لوح فشرده‌ی جامع الاحادیث، نور ٢، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. منابع انگلیسی Guide on becoming a family-friendly mosque”. This article could be ordered by writing to Ms Dayang Istiaisyah, Executive, Mosque Programmes Strategic Unit, This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. . ١- آشنایی با مسجد النبی (ص)، پایگاه اینترنتی باقرالعلوم (ع). ٢- تحکیم بنیان خانواده از منظر اهـل بیت، روزنامه‌ی اطلاعات، بانک مقالات فارسی. ٣- تقدسی نیا، خسرو، «مسجد، زنان و آداب حضور»، ماهنامه‌ی پیام زن، شماره‌ی ٧٧، مرداد ٧٧، برگرفته از شبکه‌ی اطلاع‌رسانی امام صادق علیه السلام. ٤- جدایی جنسیتی در مساجد، ویکی‌پدیا؛ دانشنامه‌ی آزاد. ٥- سالاری فر، محمدرضا. «راه‌های تحکیم خانواده در فرآیند جهانی‌شدن»، فصلنامه‌ی حوراء، شماره ١٩. ٦- صادق پور، قاسم، «حضور زن در مسجد»، پایگاه اینترنتی حوزه. Hawzah.net. ٧- مجتبی زاده، محمد، «مراحل تحول روانی از دید پیاژه»، سایت باشگاه اندیشه، ١٤ خرداد ١٣٨٧، به نقل از http://www.motarjem-mm.blogfa.com ٨- مسجد در قرآن، سایت تبیان. ٩- مسجد قبا در ویکی‌پدیا، دانشنامه‌ی آزاد. ١٠-مکارم، ناصر و جمعی از فضلا، کتاب الکترونیکی تفسیر نمونه، ج ١، برگرفته از سایت لهوف، محبان حضرت مهدی. ١١-موسوی، سیدکاظم، روزنامه‌ی کیهان ( www.kayhannews.ir )، ۲۳آذر ۱۳۸۸. ١٢-میرنژاد، مریم، «جایگاه مسجد در قرآن و روایات»، سایت مؤسسه‌ی فرهنگی جام طهور. ١٣-نوبهار، رحیم، «ویژگی‌های مسجد نمونه»، سایت اندیشه‌ی قم. منبع: دفتر مطالعات و پژوهشهای مرکز رسیدگی به امورمساجد

Read 8868 times

Leave a comment

Make sure you enter the (*) required information where indicated. HTML code is not allowed.